رجال بزرگ اين خاندانهاى خراسان شمالى در ماوراء النهر به حسن خلق و جمال و اطاعت و قيادت لشكر و حتى به خوش‌پوشى و خوش‌خويى و وقار و شجاعت مشهور بودند ، و خلفاى عباسى از اوايل قدرت خود بايشان توجهى داشتند . تا اينكه حواشى دربار را اين مردم به كلى گرفتند ، و دهقانان و اميران و فراغنه و اتراك خراسانى كه مربوط بدودمانهاى قديم اين سرزمين بودند ، مانند افشين و ابن ابى الساج از اشروسنه ، و اخشاذ از سمرقند و مرزبان بن كيسفى و عجيف بن عنبسه از سغد و بخار خدات و غيره اركان مهم دربار و سپه سالاران لشكرهاى خلافت بغداد شدند . « 1 » دهقانان و سواران و كدخدايان : در طبقات بلند و مرتبهء نخستين اجتماع درين زمان دهقانان و سواران مانند شواليه‌هاى قرون وسطى اروپا وجود داشتند ، كه نويسندگان عرب ايشانرا دهاقين و اساوره ناميده‌اند . از آغاز عصر اشكانى 250 ق ، م تا آغاز دورهء ساسانى 226 م و بعد از ان تا عصر اسلامى ، نظام خانوادگى مردم آريايى بر نمانه NMA NA ( خانه ) و ويس ( روستا ) و زنتو ( قبيله ) و دهيو ( ولايت ) استوار بود . « 2 » و از كلمهء اخير دهيو + گان پسوند اتصاف و دارندگى ، دهگان ساخته شد ، و معنى آن مالك ده و كلان‌شونده ولايت باشد . و چون اعراب در قرن نخستين اسلامى به خراسان آمدند ، در هر ولايت و سرزمين‌هاى كشاورزى ، دهگان را بحيث كلان شوندهء آن يافتند ، و اين كلمه را معرب ساخته ، دهقان و جمع آن را دهاقين و مصدر جعلى آن را دهقنه گفتند ، كه بقول مسعودى دهقانان از اولاد و هكرت يكى از نواده‌هاى كيومرث‌اند و او ده پسر داشت ، كه اولاد ايشان دهاقين‌اند ، و طوريكه همين مولف گويد : و كان و هكرت اول من تدهقن . « 3 » و اين كلمه در

--> ( 1 ) - ابن حوقل 2 / 468 ( 2 ) - كريستن سين در ساسانيان 6 ترجمه اردو ( 3 ) - مروج الذهب 1 / 242